Rentgendən əvvəl metal çıxarmaq həkimin xahişi deyil, tibbi zərurətdir. Metal əşyalar — küpədən piercingə qədər — rentgen şüalarını əks etdirərək görüntüdə ağ kölgələr yaradır. Bu kölgələr dişləri, sümükləri və ətraf toxumaları örtür, diaqnozu çətinləşdirir.
Metal artefakt rentgen nədir və necə yaranır?
Rentgen aparatı yüksək enerjili elektromaqnit şüaları göndərir. Bu şüalar yumşaq toxumalardan asanlıqla keçir, sümükləri isə qismən ududaraq görüntü yaradır. Lakin metallar — qızıl, gümüş, polad, titан — şüaların demək olar ki, hamısını əks etdirir. Nəticədə görüntüdə həmin metalın formasına uyğun parlaq, ağ sahə — yəni metal artefakt meydana gəlir.
Bu artefaktlar heç bir klinik məlumat daşımır, əksinə, onun altında qalan anatomik strukturları tamamilə görünməz edir. Diş kariesi, kök ucundakı iltihab, çənə sümüyündəki dəyişiklik — bunların hamısı metal artefaktın "kölgəsi" altında gizlənə bilər.
Panoramik rentgeni daha ətraflı öyrənmək istəyirsinizsə, bu məqaləmizi oxuyun.
Hansı metal əşyalar rentgenə mane olur?
Küpə və sırğalar
Küpə rentgen zamanı ən çox problem yaradan aksessuarlardan biridir. Xüsusilə uzun sallanan küpələr alt çənə nahiyəsinə düşür. Panoramik rentgen zamanı çənənin sol-sağ tam görüntüsü çəkildiyi üçün, hər iki tərəfdəki küpə alt çənə dişlərinin kök hissəsini, hətta çənə boşluqlarını örtə bilər. Pasiyent küpəsini çıxarmadıqda, rentgen texniki görüntünü yenidən çəkməli olur — bu isə həm vaxt, həm də əlavə şüalanma deməkdir.
Piercing — dil, dodaq, qaş
Dil piercingləri alt çənə dişlərinin kök nahiyəsindən tam keçir. Panoramik görüntüdə bu aksessuarlar adətən 3-dən 6-ya qədər olan alt ön dişlərin kök hissəsini tam örtür. Dodaq piercingləri isə ön dişlərin tacını və boyun nahiyəsini görünməz edə bilər. Qaş piercingləri isə adətən diş rentgeni üçün ciddi problem yaratmır, lakin baş-boyun nahiyəsini əhatə edən geniş görüntülərdə maneə ola bilər.
Piercing rentgen problemini aradan qaldırmaq çox sadədir: rentgendən 2-3 dəqiqə əvvəl aksesuarı çıxarıb kisəyə qoyun.
Gərdənliklər və boyun zəncirləri
Metal gərdənliklər diş rentgeni üçün adətən ciddi problem yaratmır, lakin tam çənə rentgeni (panoramik) və ya CBCT çəkilişlərində boyun nahiyəsini örtərək görüntünü poza bilər. Uzun metal gərdənliklər çıxarılmalıdır.
Saç sancaqları və metal toqqalar
Saç sancaqları yuxarı çənə və sinus nahiyəsinə düşə bilər. Bu, CBCT çəkilişi zamanı xüsusilə vacibdir, çünki CBCT üçboyutlu görüntü yaradır — hər istiqamətdən keçən şüalar saç sancağını müxtəlif proyeksiyalarda artefakt kimi göstərəcək.
Rentgendən əvvəl metal çıxarmaq — nə çıxarılmalı, nə çıxarılmamalı?
Pasiyentlər çox zaman soruşur: "Hər şeyi çıxarmalıyammı?" Cavab sadədir — çıxarıla bilən hər şeyi çıxarmaq lazımdır.
Çıxarılmalı olanlar:
- Küpələr, sırğalar (hər ölçü)
- Dil, dodaq, qaş, burun piercingləri
- Metal gərdənliklər, boyun zəncirləri
- Hərəkətli diş protezləri (tam və ya qismən)
- Saç sancaqları, metal toqqalar
- Eşitmə aparatı (əgər metal komponent varsa)
- Gözlük (metal çərçivəli)
Çıxarıla bilməyən — qalan olanlar:
- Daimi diş protezleri (köprü, kron)
- Dental implantlar (titan)
- Ortodontik tel (bracket sistemi)
- Amalgam dolgusu
Bu ikinci qrup da artefakt yarada bilər, lakin onların yerini həkim bilir və görüntünü buna uyğun şərh edir. Daimi konstruksiyalar üçün narahat olmaq lazım deyil.
Metal artefakt görüntünü niyə bu qədər korla bilir?
Bunu anlamaq üçün sadə bir məntiq qurmaq olar. Təsəvvür edin ki, siz bir otağın fotoşəklini çəkirsiniz, lakin kameranın qarşısında güclü bir fənər tuturlar. Fənərin işığı fotoşəkildə ağ ləkə yaradır və onun arxasındakı obyektlər görünmür. Metal rentgen görüntüsündə məhz bu rolda çıxış edir.
Məsələn, bir pasiyentin alt çənəsinin sağ tərəfindəki köklü dişlərinin yanında iltihab var. Həmin pasiyentin sağ qulağında böyük metal küpə varsa, panoramik görüntüdə həmin iltihab nahiyəsinin tam üzərinə küpənin artefaktı düşür. Həkim nə görür? Sadəcə ağ ləkə. İltihabı görmür, xəstəliyi qaçıra bilər, müalicə planı gecikir.
Bakıda diş müalicəsi keçirən pasiyentlər üçün bu məqam xüsusilə önəmlidir, çünki keyfiyyətli diaqnostika düzgün müalicənin ilk şərtidir.
CBCT çəkilişlərində metal artefaktın xüsusi əhəmiyyəti
Konik şüa kompüter tomoqrafiyası (CBCT) adi panoramik rentgendən daha həssasdır. CBCT üçboyutlu görüntü yaratdığı üçün bir metal əşyanın artefaktı yüzlərlə "kəsik" (slice) görüntüsünü birden poza bilər. Adi rentgendə bir proyeksiyada görünən artefakt CBCT-də bütün həcmi boyunca yayılır.
Bu səbəblə CBCT çəkilişlərindən əvvəl metal əşyaların çıxarılmasına daha ciddi yanaşılır. İmplant planlaması, çənə oynağının qiymətləndirilməsi, ağıl dişinin çıxarılması öncəsi CBCT çəkilişlərinin hamısında bu qayda qəti şəkildə tətbiq olunur.
Uşaqlarda metal aksessuarlar və rentgen
Uşaq pasiyentlərdə tez-tez gözardı edilən bir məqam var: saç sancaqları və saç bəzəkləri. Qız uşaqlarının saçlarındakı metal sancaqlar yuxarı çənə bölgəsini tam örtə bilər. Valideynlər uşaqları müayinəyə gətirərkən bu detalı unutmamalıdır. Həmçinin bəzi uşaqların geyimlərindəki metal toqqalar da xəbərdarlıq olmadan problem yarada bilər.
Tez-tez verilən suallar
S: Rentgendən əvvəl nə üçün metal əşyaları çıxarmaq lazımdır? C: Metal əşyalar rentgen şüalarını əks etdirərək görüntüdə ağ ləkələr — artefaktlar yaradır. Bu artefaktlar dişlərin, sümüklərin və toxumaların düzgün görünməsinə mane olur, diaqnozu çətinləşdirir.
S: Küpəni rentgendən əvvəl mütləq çıxarmaq lazımdırmı? C: Bəli, xüsusilə alt çənə nahiyəsinə yaxın olan küpələr panoramik və ya CBCT görüntülərini poza bilər. Küpəni çıxarmaq görüntü keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır.
S: Dil və ya dodaq piercingi rentgenə mane olurmu? C: Bəli. Dil piercingləri xüsusilə alt çənə dişlərinin kök nahiyəsini örə bilər, dodaq piercingləri isə ön dişlərin görüntüsünü korla bilər. Rentgendən əvvəl bu aksesuarları çıxarmaq tövsiyə olunur.
S: Daimi diş protezi və ya implant olan pasiyentlər nə etməlidir? C: Daimi protez və implantlar çıxarıla bilməz — bu normaldır. Rentgen texniki görüntü zamanı bu faktorları nəzərə alır və həkim artefaktları tanıyaraq düzgün qiymətləndirmə aparır.
S: Hərəkətli protezi rentgendən əvvəl çıxarmaq lazımdırmı? C: Bəli, hərəkətli tam və ya qismən protezlər metal ilgəklər və bərkidici elementlər içərdiyi üçün panoramik rentgendən əvvəl mütləq çıxarılmalıdır.
Müəllif: Dr. Bakhtiyar Əliyev, Dental Radiologiya Mütəxəssisi | Smile by Dr. Bakhtiyar, Bakı. Bu məqalə həkim tərəfindən yoxlanılıb.
Bakıda peşəkar diş rentgeni üçün bizimlə əlaqə saxlayın — online qeydiyyat və ya zəng edin.
Müəllif
Dr. Bəxtiyar
Tibbi baxış
Dr. Bəxtiyar